Het Ikea-effect en de valkuilen van rechtvaardiging van inspanning

par défaut 2014-05-30 à 08.34.28Door Fidelity

Rechtvaardiging van inspanning (effort justification) is de neiging van mensen om iets waar ze hard voor hebben gewerkt meer waarde toe te kennen. Stel dat u twee vergelijkbare bureaus hebt, maar u hebt slechts ruimte voor één. Het ene bureau hebt u kant-en-klaar gekocht, het andere hebt u zelf in elkaar gezet. Welk bureau houdt u?

Uit experimenten blijkt dat u het bureau dat u zelf gemaakt hebt waarschijnlijk niet graag weg doet. U hebt er tijd en moeite in gestoken om het te monteren en hecht daarom meer waarde aan het bureau. Deze emotionele binding kan een objectieve beslissing – op grond van rationele overwegingen als omvang, functie en staat – onbewust vertroebelen. Omdat iedereen die wel eens geworsteld heeft met plat verpakte meubels dit gevoel herkent, wordt het verschijnsel van de rechtvaardiging van inspanning ook wel het ‘Ikea-effect’ genoemd.

Het is een fundamentele neiging die talloze aspecten van menselijk gedrag beïnvloedt en die nauw verwant is aan de overkoepelende neiging van ‘cognitieve dissonantie’. Cognitieve dissonantie is de spanning die we voelen wanneer we te maken krijgen met twee of meer opvattingen, keuzes of waarden tegelijkertijd. Simpel gezegd komt het hierop neer: als we de keuze tussen de twee bureaus lastig vinden, zijn we eerder geneigd een emotionele beslissing te nemen dan een rationeel besluit. We kiezen voor het bureau dat we persoonlijk in elkaar hebben gezet – ook zou het andere best eens in een betere staat kunnen verkeren – omdat we dit bureau meer ‘waarderen’ dan het in werkelijkheid waard is.

par défaut 2014-05-30 à 08.38.18Door rechtvaardiging van inspanning kunnen we dingen aantrekkelijk vinden die ons anders koud zouden laten. Bendeleiders en oprichters van geheime genootschappen zijn allang bekend met dit fenomeen. Stel dat een geheim genootschap een bijzonder lastige inwijding kent, waardoor je niet zomaar tot dit genootschap kunt toetreden. Uit psychologische experimenten blijkt dat hoe lastiger of ongemakkelijker de inwijding is, des te meer mensen het idee hebben dat het de moeite waard is je bij die groep aan te sluiten. Dit versterkt ook de groepssolidariteit. De hang naar tatoeages bij bendeleden vervult dezelfde functie. In situaties waar sprake is van dissonantie tussen de mate van inspanning om een doel te bereiken (waarbij een grote inspanning gelijkstaat aan hoge ‘kosten’) en de beloning voor die inspanning, passen mensen doorgaans hun subjectieve waarde van het doel aan totdat deze dissonantie is opgeheven.

Hoe kan rechtvaardiging van inspanning onze beleggingsbeslissingen dan beïnvloeden? Het lijkt een beetje op het sunk cost effect: onze emotionele gehechtheid aan reeds gedane financiële aankopen of beleggingen. Rechtvaardiging van inspanning is de gedragsmatige variant van sunk cost. Persoonlijke inspanning en financiële uitgaven creëren een positieve emotionele voorkeur voor beleggingen en fysieke producten.

De verloren-kostenfout (sunk cost fallacy) heeft over het algemeen een negatieve invloed op onze portefeuilleplanning. We zijn niet genegen onze beleggingen te verkopen of op te geven enkel en alleen omdat we er destijds fors meer voor hebben betaald. Het feit dat we vijf jaar geleden een aandeel voor een X-bedrag hebben gekocht, moet losstaan van onze – al dan niet juiste – beslissing om het vijf jaar later voor de helft van de prijs te verkopen. Deze beslissing moet zuiver op grond van rationele beleggingsafwegingen worden genomen en met oog voor de jongste fundamentele vooruitzichten voor het bedrijf. Als een nieuwe technologische onderneming onze winst per aandeel opsoupeert, is verkopen tegen die prijs waarschijnlijk de rationele beslissing, hoeveel pijn ons dat ook doet. De eerder gemaakte kosten moeten we buiten beschouwing laten. Door zowel sunk cost als rechtvaardiging van inspanning blijven we dingen doen die niet echt rationeel zijn, zodat we onze mentale boekhouding op orde kunnen houden. Diep van binnen weten velen van ons dat we hiertoe geneigd zijn. Toch blijven we hierdoor vasthouden aan beleggingen waar we niet echt meer in geloven.

Al lijkt rechtvaardiging van inspanning op de sunk cost fallacy, op beleggingsgebied zijn er grote verschillen. Het betreft namelijk onze tijd en moeite, niet alleen onze financiële betrokkenheid. Sterker, de twee effecten kunnen in dezelfde richting samenwerken en een soort verlammende emotionele dubbelslag maken als we iets hebben gekocht (of in iets hebben belegd) waar we ons ook veel inspanningen voor hebben getroost. In feite zou het inspanningseffect wel eens het sterkste van de twee kunnen zijn. Dit geeft aan dat we onze tijd en inspanning meer gewicht toekennen dan onze uitgaven.

Dit vormt een potentieel probleem in modern beleggen, waar veel beleggers graag zelf onderzoek verrichten en beleggingsfondsen of individuele aandelen mixen. Laten we de bureaus uit het eerder gegeven voorbeeld eens vervangen door twee beleggingsportefeuilles. De eerste portefeuille is een beleggingspakket waarbij u de beleggingsbeslissingen hebt uitbesteed aan een professional. De tweede is een persoonlijke portfolio waarbij u zelf de individuele aandelen hebt geselecteerd. Meet u de twee portefeuilles af aan dezelfde criteria? Bent u vergevingsgezinder ten opzichte van de persoonlijk geselecteerde portefeuille? Houdt u verliesgevende beleggingen langer aan om te zien of het nog goed komt omdat u de beleggingen zelf hebt geselecteerd? Wellicht wordt de manier waarop u deze beleggingen bekijkt, vergelijkt en beheert, onbewust toch gekleurd door de persoonlijke moeite die u hebt gedaan voor de tweede portefeuille.

Elke belegging in een aandelenportefeuille die u zelf hebt samengesteld, is vatbaar voor enige mate van effort justification. Dit is veel minder het geval wanneer de beleggingsbeslissingen worden overgelaten aan een beleggingsprofessional. Zoals we al eerder hebben aangestipt, kan een systematisch beleggingsproces – onderbouwd door voortdurend onderzoek – een dam opwerpen tegen allerlei vormen van gedragsbias. Door beleggingskeuzes uit te besteden aan een professional staan onze emoties rationeel en succesvol beleggen niet langer in de weg. Ook voor beleggers die zelf research willen doen of die hun eigen beleggingsportefeuille combineren met aangekochte beleggingsproducten, is het van wezenlijk belang te onderkennen dat rechtvaardiging van inspanning het beheer van hun beleggingen onbewust kan beïnvloeden.

Lees ook corner aandelen

Dit bericht is geplaatst in Aandelen met de tags , , , . Bookmark de permalink.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *